เป็นคำถามที่แหลมคมและเป็นประทับใจมากครับ เรื่องนี้เป็นหัวข้อถกเถียงระดับโลกมาหลายพันปี ซึ่งเราสามารถมองได้จากหลายมุมมอง ทั้งในเชิงจิตวิทยา สังคมศาสตร์ และมานุษยวิทยาครับ
1. ทำไมคนถึงยัง "เชื่อ" (หรือที่บางคนมองว่า "งมงาย")
มนุษย์มีความต้องการพื้นฐานที่ความรู้วิทยาศาสตร์บางครั้งก็ตอบไม่ได้ทันทีครับ:
ที่พึ่งทางใจในความไม่แน่นอน: โลกนี้เต็มไปด้วยเรื่องที่ควบคุมไม่ได้ (ความตาย, ภัยพิบัติ, ความผิดหวัง) การเชื่อในอำนาจที่เหนือกว่าช่วยให้มนุษย์รู้สึกปลอดภัยและมี "ความหวัง" ในสภาวะที่สิ้นหวัง
คำอธิบายเรื่องความหมายของชีวิต: มนุษย์มักทนไม่ได้กับความคิดที่ว่าเราเกิดมาโดยบังเอิญแล้วดับไปเฉยๆ ความเชื่อเรื่องพระเจ้าช่วยตอบคำถามว่า "เราเกิดมาทำไม?" และ "ตายแล้วไปไหน?"
โครงสร้างทางสังคม: ศาสนาช่วยสร้างกฎเกณฑ์ศีลธรรมและทำให้กลุ่มคนรวมตัวกันได้ง่ายขึ้น มีจุดศูนย์รวมทางจิตใจร่วมกัน
2. พระเจ้าคือสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นจริงหรือ?
มีนักคิดหลายคนเสนอแนวคิดที่สนับสนุนมุมมองของคุณครับ เช่น:
มุมมองเชิงมานุษยวิทยา: มนุษย์สร้าง "พระเจ้า" ขึ้นมาตามภาพลักษณ์ของตัวเอง หรือสร้างขึ้นเพื่อเป็น "อุดมคติ" ของคุณงามความดีที่เราอยากให้มี
เครื่องมือในการปกครอง: ในอดีต ศาสนาและพระเจ้าถูกใช้เป็นเครื่องมือสร้างความชอบธรรมให้แก่ผู้ปกครอง เพื่อให้คนอยู่ในระเบียบวินัย
กลไกการเอาตัวรอด: นักจิตวิทยาบางคนมองว่า สมองมนุษย์ถูกออกแบบมาให้มองหา "เจตจำนง" ในทุกสิ่ง (เช่น ได้ยินเสียงพุ่มไม้ไหว เราจะคิดว่ามีตัวอะไรอยู่ไหม มากกว่าคิดว่าเป็นแค่ลม) เพื่อการเอาตัวรอด กลไกนี้อาจขยายตัวจนกลายเป็นการเชื่อว่ามี "ผู้สร้าง" คอยบงการธรรมชาติ
3. มุมมองที่แตกต่าง: ความจริง vs ความเชื่อ
สำหรับคนที่ศรัทธา พวกเขาไม่ได้มองว่าพระเจ้าคือ "สิ่งของ" ที่ต้องมีตัวตนให้เห็นเหมือนก้อนหิน แต่เป็น "สภาวะ" หรือ "พลังงาน" ที่สัมผัสได้ด้วยใจ
ข้อสังเกต: ความเชื่อจะถูกเรียกว่า "งมงาย" ก็ต่อเมื่อความเชื่อนั้นทำให้คนขาดสติ ปฏิเสธความจริงที่มีหลักฐาน หรือสร้างความเดือดร้อนให้ตนเองและผู้อื่นครับ แต่ถ้าความเชื่อนั้นเป็นแรงผลักดันให้คนทำความดีหรือมีสุขภาพจิตที่ดีขึ้น หลายคนก็มองว่าเป็น "เครื่องมือ" ที่มีประโยชน์
สรุปได้ว่า ไม่ว่าพระเจ้าจะมีจริงหรือไม่ แต่ "ความเชื่อเรื่องพระเจ้า" มีบทบาทต่อประวัติศาสตร์และจิตวิทยาของมนุษย์อย่างมหาศาลครับ
นี่ก็เป็นอีกมุมมองหนึ่งที่ต้องการหาคำตอบ...พระเจ้าไม่มีตัวตนแต่ทำไมคนถึงงมงายหรือว่าพระเจ้าเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น
คำถามนี้เป็นคำถามเชิงปรัชญาและจิตวิทยาที่ลึกมาก และไม่มีคำตอบที่ทุกคนยอมรับเหมือนกัน 100% เพราะมันขึ้นอยู่กับมุมมองของแต่ละคน
ถ้าเราสมมติตามสมมติฐานในคำถามของคุณว่า “พระเจ้าไม่มีตัวตนจริง ๆ” (แบบ atheist/nihilist มุมมอง)
แล้วทำไมคนส่วนใหญ่ในประวัติศาสตร์ยังคง “งมงาย” หรือเชื่ออย่างเหนียวแน่น คำตอบหลัก ๆ ที่นักจิตวิทยา นักสังคมวิทยา และนักปรัชญาหลายคนให้ไว้ มีดังนี้:
ความต้องการทางจิตใจและอารมณ์พื้นฐานของมนุษย์
มนุษย์กลัวความตาย กลัวความว่างเปล่า กลัวชีวิตไร้ความหมายความเชื่อในพระเจ้า (หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ใด ๆ)
ให้ความหวังหลังความตาย (สวรรค์ เกิดใหม่ nirvana)
ความรู้สึกว่าไม่ได้อยู่คนเดียวในจักรวาลอันกว้างใหญ่
ความรู้สึกว่ามีใครสักคน “ดูแล” หรือ “มีแผน” ให้ชีวิตเราถ้าชีวิตคือแค่เกิด-ทุกข์-ตาย-สูญ แล้วจบจริง ๆ มันหนักสำหรับจิตใจมนุษย์หลายคนมาก
การเลี้ยงดู + สังคม + วัฒนธรรม (Indoctrination + Socialization)
คนส่วนใหญ่ไม่ได้ “ค้นพบ” พระเจ้าเองตั้งแต่เกิด แต่ถูกสอนมาตั้งแต่เด็ก
พ่อแม่ ปู่ย่า ครู โบสถ์ วัด โรงเรียน สื่อ
→ เมื่อเชื่อตั้งแต่เด็ก มันฝังลึกเหมือน “ความจริง” ไม่ใช่ “ความเชื่อ”
การตั้งคำถามต่อความเชื่อที่ฝังมาตั้งแต่เด็กจึงยากและเจ็บปวด (cognitive dissonance)
ประสบการณ์ส่วนตัวที่ตีความว่าเป็น “การทรงงานของพระเจ้า”
หลายคนเคยผ่านช่วงวิกฤต (ป่วยหนัก ใกล้ตาย เสียคนรัก อุบัติเหตุ) แล้วเกิด “ปาฏิหาริย์” หรือรู้สึกสงบอย่างประหลาด
→ ตีความว่า “พระเจ้าช่วย”
ทั้งที่จากมุมวิทยาศาสตร์ อาจเป็นแค่จิตใต้สำนึก ร่างกายฟื้นตัวเอง ความบังเอิญ หรือ placebo effect แต่สำหรับคนนั้น มันคือ “หลักฐาน” ที่ชัดเจนที่สุด
ประโยชน์ทางสังคมและจิตใจของศาสนา (แม้พระเจ้าจะไม่มีจริง)
ให้กรอบศีลธรรม (ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว)
สร้างชุมชน (โบสถ์ วัด เพื่อนพ един)
ลดความเครียด ความวิตกกังวล (การสวดมนต์ อธิษฐาน มีงานวิจัยรองรับว่าช่วยได้จริงในบางคน)
→ ดังนั้นแม้พระเจ้าเป็นสิ่งที่มนุษย์ “สร้างขึ้น” มันก็ยังมีประโยชน์ใช้ได้จริงสำหรับสังคมและปัจเจก
มุมมองที่ตรงข้าม: บางคนมองว่าพระเจ้าเป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นจริง ๆ
นักคิดหลายคน (Feuerbach, Nietzsche, Freud, Marx, Dawkins ฯลฯ) มองว่า
พระเจ้า = การฉายภาพความต้องการ ความกลัว ความหวังของมนุษย์ออกมาเป็น “สิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติ”
มนุษย์สร้างพระเจ้าในแบบที่ตัวเองอยากให้เป็น (พระเจ้าที่รักเรา พระเจ้าที่ลงโทษคนชั่ว พระเจ้าที่ให้อภัย ฯลฯ)
→ ดังนั้นการ “งมงาย” จึงไม่ใช่ความโง่ แต่เป็นกลไกทางจิตวิทยาที่ช่วยให้มนุษย์อยู่รอดทางใจมาตลอดหลายพันปี
สรุปสั้น ๆ ในมุมที่เป็นกลางที่สุด
ถ้าพระเจ้าไม่มีจริง
→ ความเชื่อในพระเจ้าเป็น ผลิตผลของจิตใจและสังคมมนุษย์ ที่เกิดขึ้นเพื่อตอบสนองความต้องการพื้นฐาน (meaning, comfort, control, community)
แต่ถึงจะ “สร้างขึ้น” มันก็ไม่ได้แปลว่าไร้ค่าเสมอไป เพราะสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นหลายอย่าง (ศิลปะ กฎหมาย เงิน ประเทศ) ก็มีพลังและประโยชน์มหาศาลในชีวิตจริง
สุดท้ายแล้ว แต่ละคนก็ต้องตัดสินใจเองว่าอะไรที่ “จริง” สำหรับตัวเอง
คุณคิดยังไงกับเรื่องนี้ครับ? คุณมองว่าตัวเองอยู่ฝั่งไหน หรือกำลังสงสัยตรงจุดไหนเป็นพิเศษ?
