การฝังศพหรือเก็บอัฐิไว้ใต้โบสถ์ (อุโบสถ) ในวัดไทย เป็นแนวปฏิบัติที่มีความหมายลึกซึ้งทั้งในแง่ของคตินิยมทางศาสนา วัฒนธรรม และความผูกพันของชุมชน โดยสามารถแบ่งออกเป็นหลักการและวัตถุประสงค์สำคัญได้ดังนี้ครับ
1. คตินิยมและความเชื่อ
การอยู่ใกล้ชิดสิ่งศักดิ์สิทธิ์: โบสถ์เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่สุดในวัด เป็นที่ประดิษฐานพระประธาน และเป็นสถานที่ทำสังฆกรรมของพระสงฆ์ การฝังศพหรือเก็บอัฐิไว้ใต้โบสถ์หรือบริเวณรอบโบสถ์ (เช่น ใต้ฐานชุกชี หรือกำแพงแก้ว) เชื่อว่าจะทำให้ผู้ล่วงลับได้อยู่ใกล้ชิดพระรัตนตรัย ได้รับอานิสงส์จากการสวดมนต์ทำวัตรและการทำบุญของพระสงฆ์และอุบาสกอุบาสิกาอยู่เสมอ
การส่งดวงวิญญาณสู่สุคติ: ความเป็นสิริมงคลของสถานที่เชื่อว่าจะช่วยปกป้องและนำพาดวงวิญญาณไปสู่ภพภูมิที่ดี
2. รูปแบบที่มักพบในวัดไทย
การฝังอัฐิใต้พระประธาน (ฐานชุกชี): มักเป็นบุคคลสำคัญที่มีคุณูปการต่อวัดหรือประเทศชาติ เช่น พระบรมอัฐิของพระมหากษัตริย์ (เช่น วัดราชบพิตธสถิตมหาสีมาราม หรือวัดบวรนิเวศวิหาร) หรืออัฐิของอดีตเจ้าอาวาสผู้สร้างวัด
การทำช่องบรรจุอัฐิใต้ฐานโบสถ์หรือกำแพงโบสถ์: สำหรับอัฐิของบุคคลทั่วไปหรือตระกูลที่เป็นผู้อุปถัมภ์วัด
การฝังศพ (กรณีพิเศษ): ในอดีตหรือในบางท้องถิ่น (เช่น วัดในแถบภาคใต้ หรือวัดบางแห่งที่มีประวัติศาสตร์เฉพาะ) อาจมีการฝังศพของพระเกจิอาจารย์หรือผู้มีพระคุณไว้ใต้โบสถ์เพื่อเป็นหลักฐานในการสร้างวัด หรือเพื่อความเป็นสิริมงคล แต่ปัจจุบันนิยมเปลี่ยนเป็น "การเก็บอัฐิ" หลังจากเผาแล้วมากกว่า เนื่องด้วยเหตุผลด้านสุขอนามัยและการจัดการพื้นที่
3. "นิมิต" หรือ "ลูกนิมิต" (ข้อควรระวังในการจำสับสน)
บางครั้งคนมักจำสับสนระหว่าง "การฝังศพ" กับ "การฝังลูกนิมิต"
ลูกนิมิต คือ หินกลมที่ใช้ฝังใต้โบสถ์เพื่อกำหนดเขตแดนศักดิ์สิทธิ์ (พัทธสีมา) ไม่ใช่การฝังศพ แต่ในพิธีฝังลูกนิมิต ผู้คนนิยมโยนสิ่งของมงคล เช่น เข็ม เย็บผ้า สมุด ดินสอ หรือเหรียญลงไปในหลุมด้วยเพื่อความสิริมงคล
4. มุมมองในปัจจุบัน
ในปัจจุบัน การฝัง "ศพ" (ที่ยังไม่ได้เผา) ไว้ใต้โบสถ์แทบจะไม่มีการทำแล้วเนื่องจากพื้นที่จำกัดและข้อกำหนดด้านสาธารณสุข แต่วัดส่วนใหญ่ยังคงเปิดให้มีการ "บรรจุอัฐิ" (กระดูกที่เผาแล้ว) ไว้ตามผนังโบสถ์ หรือฐานชุกชีตามแต่ที่ทางวัดจะจัดสรร เพื่อให้ลูกหลานได้มากราบไหว้ในวันสำคัญ เช่น วันสงกรานต์ ครับ