รายงานการวิเคราะห์ฉากทัศน์และกรอบเวลาวิกฤตการณ์น้ำท่วมกรุงเทพมหานครและพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างสู่ภาวะจมบาดาลถาวร

รายงานการวิเคราะห์ฉากทัศน์และกรอบเวลาวิกฤตการณ์น้ำท่วมกรุงเทพมหานครและพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างสู่ภาวะจมบาดาลถาวร

บทนำและกรอบเวลาวิกฤตการณ์ตามตัวเลขปี พ.ศ.การประเมินวิกฤตการณ์อุทกภัยและการจมถาวรของกรุงเทพมหานครและพื้นที่ปริมณฑลบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง จำเป็นต้องพิจารณาผ่านแบบจำลองทางอุทกวิทยาและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศระดับโลก

 ซึ่งระบุว่าวิกฤตการณ์นี้ไม่ได้เกิดขึ้นแบบฉับพลันในวันเดียว หากแต่ดำเนินไปตามลำดับขั้นของวิกฤตที่สะสมตัวอย่างต่อเนื่อง 

จากข้อมูลการคาดการณ์ของคณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ, ธนาคารโลก, องค์การอุตุนิยมวิทยาโลก และสถาบันวิจัยด้านภูมิอากาศชั้นนำ สามารถระบุหมุดหมายปี พ.ศ. 

ที่เป็นจุดเริ่มต้นและจุดเปลี่ยนสำคัญของวิกฤตการณ์ได้เป็น 4 ระยะหลักพ.ศ. 2573 (ค.ศ. 2030) ถือเป็นหมุดหมายเริ่มต้นเชิงระบบของวิกฤตการณ์น้ำท่วมกรุงเทพมหานคร

 รายงานจากธนาคารโลกและสถาบันวิจัยวิทยาสตร์ภูมิอากาศ Climate Central ระบุตรงกันว่า ภายในปี พ.ศ. 2573 พื้นที่ประมาณร้อยละ 40 ถึง 96 ของกรุงเทพมหานคร จะเริ่มเผชิญกับภาวะน้ำท่วมขังรุนแรงและเกิดอุทกภัยซ้ำซากจากฝนตกหนักสุดขั้วร่วมกับภาวะน้ำทะเลหนุนสูง ในระยะเริ่มต้นนี้ 

โครงสร้างพื้นฐานการระบายน้ำที่มีอยู่เดิมจะไม่สามารถระบายน้ำลงสู่อ่าวไทยได้ทันในช่วงฤดูมรสุม ส่งผลให้เกิดน้ำท่วมขังยาวนานจนกลายเป็นความเปราะบางทางเศรษฐกิจประจำฤดูกาลพ.ศ. 2580 (ค.ศ. 2037) คือกรอบเวลาเร่งความเร็วของวิกฤตเชิงโครงสร้าง 

เนื่องจากการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิโลกเฉลี่ยที่ทะลุขีดจำกัด 1.5 องศาเซลเซียส ส่งผลให้อัตราการขยายตัวของน้ำทะเลและการละลายของธารน้ำแข็งเร่งตัวขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ประกอบกับการกดทับของโครงสร้างเมืองบนชั้นดินเหนียวอ่อน

 นักวิชาการด้านวิศวกรรมอุทกวิทยาเตือนว่า มาตรการชั่วคราว เช่น การใช้เครื่องสูบน้ำและกระสอบทราย จะล้มเหลวโดยสมบูรณ์ เนื่องจากระดับน้ำในแม่น้ำเจ้าพระยาและคลองสายหลักจะอยู่สูงกว่าระดับถนนในหลายพื้นที่ตลอดช่วงน้ำหนุนพ.ศ. 2593 (ค.ศ. 2050) คือจุดเริ่มต้นของการจมใต้ระดับน้ำทะเลอย่างถาวรในเชิงกายภาพ

 แบบจำลองระดับความสูงภูมิประเทศดิจิทัลร่วมกับแบบจำลอง CMIP6 คาดการณ์ว่า พื้นที่อย่างน้อย 1 ใน 3 ถึงเกือบทั้งหมดของกรุงเทพมหานคร สมุทรปราการ และสมุทรสาคร จะมีระดับความสูงลดลงจนอยู่ใต้เส้นน้ำขึ้นสูงสุด ส่งผลให้เกิดการสูญเสียผืนดินอย่างถาวร 

ประชากรมากกว่า 11 ถึง 12 ล้านคนจะต้องอพยพย้ายถิ่นฐาน และศูนย์กลางเศรษฐกิจหลักจะถูกน้ำทะเลท่วมขังโดยไม่สามารถสูบระบายออกได้อีกต่อไปพ.ศ. 2643 (ค.ศ. 2100) คือฉากทัศน์การจมบาดาลอย่างสมบูรณ์

หากปราศจากโครงสร้างป้องกันระดับเมกะโปรเจกต์ คาดการณ์ว่าระดับน้ำทะเลปานกลางจะสูงขึ้น 1.0 ถึง 3.0 เมตร และอาจสูงถึง 5.0 เมตรในฉากทัศน์การปล่อยก๊าซเรือนกระจกขั้นสูงสุด 

ซึ่งจะกลืนพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างตั้งแต่ชายฝั่งอ่าวไทยขึ้นไปจนถึงจังหวัดพระนครศรีอยุธยาให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของอ่าวไทยอย่างสมบูรณ์ปี พ.ศ. (ค.ศ.)ระดับความเสี่ยงปัจจัยขับเคลื่อนหลักผลกระทบเชิงพื้นที่และโครงสร้าง2573 (2030)เริ่มต้นวิกฤตเรื้อรังฝนสุดขั้ว + น้ำทะเลหนุนประจำฤดู + ดินทรุดตัวพื้นที่ 40%–96% ท่วมขังซ้ำซาก 

ระบบระบายน้ำเมืองเริ่มไร้ประสิทธิภาพ2580 (2037)วิกฤตเร่งตัวเชิงโครงสร้างโลกร้อนทะลุ 1.5°C + ระดับน้ำเจ้าพระยาสูงกว่าเมืองการสูบน้ำฝืนธรรมชาติล้มเหลว เมืองกลายเป็น "ก้นกระทะ" สมบูรณ์แบบ2593 (2050)จมถาวรบางส่วนระดับน้ำทะเลอ่าวไทยสูงขึ้น 20–75 ซม.1/3 ของ กทม. และปริมณฑล อยู่ใต้เส้นน้ำขึ้นสูงสุด

 ประชากร 11–12 ล้านคนย้ายถิ่น2643 (2100)จมสมบูรณ์ถาวรระดับน้ำทะเลโลกสูงขึ้น 1–5 เมตรพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างถึงอยุธยากลายเป็นอ่าวทะเลถาวรกลไกและปัจจัยเร่งสามประสานของการเกิดอุทกภัยถาวรสาเหตุที่ทำให้กรุงเทพมหานครตกอยู่ในสภาวะสุ่มเสี่ยงต่อการจมบาดาลเร็วกว่าเมืองชายฝั่งอื่นในโลก

 เกิดจากการซ้อนทับกันของปัจจัยคุกคามสามประการ ซึ่งการปฏิสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยเหล่านี้สร้างผลกระทบแบบทวีคูณอย่างรุนแรงกระบวนการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศส่งผลให้มวลน้ำในมหาสมุทรขยายตัวจากความร้อนร่วมกับการละลายของแผ่นน้ำแข็งขั้วโลก สำหรับบริเวณอ่าวไทยตอนบน 

ข้อมูลทางอุทกศาสตร์พบว่า ระดับน้ำทะเลมีอัตราการสูงขึ้นเฉลี่ยประมาณ 4.0 ถึง 5.8 มิลลิเมตรต่อปี ซึ่งเป็นอัตราที่สูงกว่าค่าเฉลี่ยโลก เมื่อคำนวณตามแบบจำลอง CMIP6 ภายใต้ฉากทัศน์การปล่อยก๊าซเรือนกระจกปานกลางถึงสูง (SSP2-4.5 และ SSP5-8.5)

 ระดับน้ำทะเลในอ่าวไทยจะหนุนสูงขึ้นอีก 20 ถึง 75 เซนติเมตรภายในปี พ.ศ. 2593ด้านธรณีวิทยา กรุงเทพมหานครตั้งอยู่บนชั้นดินเหนียวอ่อนที่มีความหนาประมาณ 15 เมตร 

แม้ภาครัฐจะเข้มงวดกับการสูบน้ำบาดาล แต่ด้วยแรงกดทับของโครงสร้างเมืองคอนกรีต อาคารสูง และการอัดตัวตามธรรมชาติ

 ทำให้แผ่นดินกรุงเทพฯ และสมุทรปราการยังคงทรุดตัวอย่างต่อเนื่องในอัตราเฉลี่ย 1.0 ถึง 2.0 เซนติเมตรต่อปีสมการระดับน้ำทะเลสัมพัทธ์ (Relative Sea Level Rise: RSLR)

 ในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง คำนวณจากผลรวมของการสูงขึ้นของระดับน้ำทะเลปานกลางและการทรุดตัวของแผ่นดินในท้องถิ่น:$$\text{RSLR} = \text{SLR}_{\text{global}} + \text{Subsidence}_{\text{local}}$$จากสมการดังกล่าว ทำให้กรุงเทพมหานครมีอัตราการลดลงของระดับความสูงเมื่อเทียบกับระดับน้ำทะเลจริงสูงถึง 1.5 ถึง 2.5 เซนติเมตรต่อปี

 ส่งผลให้เมืองกลายเป็น "ก้นกระทะ" ที่อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเลและระดับน้ำในแม่น้ำเจ้าพระยาอย่างสมบูรณ์

เมื่อปัจจัยข้างต้นผนวกกับมรสุมสุดขั้วที่ทำให้ปริมาณฝนตกหนักเพิ่มขึ้นร้อยละ 3.92 ถึง 21.47 จะเกิดปรากฏการณ์อุทกภัยแบบทวีคูณ (Compound Flooding) 

ซึ่งน้ำเหนือหลาก ฝนตกหนักในพื้นที่ และน้ำทะเลหนุนสูงเกิดขึ้นพร้อมกัน ทำให้ระบบประตูระบายน้ำและสถานีสูบน้ำล้มเหลวลงอย่างสิ้นเชิงเนื่องจากมวลน้ำไม่สามารถไหลออกจากเมืองได้ตามแรงโน้มถ่วงอีกต่อไป

การประเมินผลกระทบเชิงพื้นที่ ประชากร และเศรษฐกิจสังคมการขยายตัวของเส้นชายฝั่งและการรุกรานของน้ำเค็มจะส่งผลกระทบต่อโครงสร้างกายภาพของกรุงเทพมหานครและจังหวัดบริวารอย่างเป็นลำดับขั้น 

โดยพื้นที่ชายฝั่งทะเลของอ่าวไทยตอนบนจะเป็นด่านแรกที่สูญเสียสภาพแวดล้อมทางบกอย่างถาวร ก่อนจะขยายวงกว้างเข้าสู่ใจกลางเมืองและพื้นที่ลุ่มต่ำตอนบนจังหวัด / เขตพื้นที่ระดับความสูงเฉลี่ยจากน้ำทะเลอัตราการทรุดตัว / กัดเซาะฉากทัศน์ผลกระทบภายในปี พ.ศ. 2593 (ค.ศ. 2050)บางขุนเทียน (กทม.), อ.พระสมุทรเจดีย์ (สมุทรปราการ)0.5 – 1.0 เมตรกัดเซาะชายฝั่ง > 10–20 เมตร/ปี

ชายฝั่งเดิมจมใต้ทะเลถาวร ชุมชนและสิ่งปลูกสร้าง (เช่น วัดขุนสมุทรจีน) ถูกทะเลกลืนหายสมุทรสาคร, สมุทรปราการ (เขตอุตสาหกรรม)0.8 – 1.2 เมตรทรุดตัว 1.5–2.0 ซม./ปีพื้นที่อุตสาหกรรมและเกษตรกรรมชายฝั่งจมน้ำถาวร เกิดการแพร่กระจายของน้ำเค็มเข้าสู่ชั้นน้ำใต้ดินกทม. ชั้นใน (พระนคร, บางรัก, คลองเตย, ยานนาวา)1.0 – 1.5 เมตรทรุดตัว 1.0 ซม./ปีเผชิญน้ำท่วมขังเรื้อรังจากน้ำทะเลหนุนย้อนเข้าท่อระบายน้ำ 

แม่น้ำเจ้าพระยาเอ่อล้นคันกั้นน้ำถาวรกทม.

 ฝั่งตะวันออก (ประเวศ, ลาดกระบัง, หนองจอก)0.5 – 1.0 เมตร (ที่ลุ่มต่ำ)ทรุดตัว 1.0–1.5 ซม./ปีกลายสภาพเป็นหนองน้ำรับน้ำหลากถาวร ไร้ศักยภาพในการระบายน้ำออกสู่อ่าวไทยนนทบุรี, ปทุมธานี, พระนครศรีอยุธยา1.5 – 2.5 เมตรทรุดตัวตามสภาพดินเหนียวอ่อนลิ่มน้ำเค็มรุกสูงถึงอยุธยา แม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่างเปลี่ยนสภาพเป็นแหล่งน้ำกร่อยและเค็มถาวรการสูญเสียพื้นที่กายภาพดังกล่าวจะส่งผลให้ประชากรในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑลมากกว่า 11 ถึง 12 ล้านคน กลายเป็นผู้พลัดถิ่น

จากภัยสภาพภูมิอากาศ การย้ายถิ่นฐานของประชากรขนาดใหญ่นี้จะสร้างแรงกดดันมหาศาลต่อโครงสร้างพื้นฐาน ที่ดินอุตสาหกรรม และทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่สูงของประเทศไทย

 โดยกลุ่มประชากรรายได้น้อยในชุมชนเปราะบางตามแนวคลองและชายฝั่งจะได้รับผลกระทบหนักที่สุด เนื่องจากขาดทุนทรัพย์ในการปรับปรุงที่อยู่อาศัยหรือดีดอาคารหนีระดับน้ำทะเลการประเมินยุทธศาสตร์การปรับตัว ทางรอด และข้อจำกัดเชิงนโยบายการยับยั้งวิกฤตการณ์น้ำท่วมถาวร

จำเป็นต้องอาศัยการตัดสินใจเชิงนโยบายและวิศวกรรมระดับยุทธศาสตร์ ซึ่งมีทั้งข้อดี ข้อจำกัด และมูลค่าการลงทุนที่สูงมหาศาลการสร้างโครงสร้างวิศวกรรมป้องกันชายฝั่งขนาดใหญ่ เช่น โครงการสร้อยไข่มุกอ่าวไทย 

ซึ่งเสนอให้สร้างเกาะเทียม 9 เกาะ เชื่อมต่อกันด้วยเขื่อนกั้นน้ำทะเลความยาวกว่า 100 กิโลเมตร ตั้งแต่ชายฝั่งบางขุนเทียนถึงชลบุรี พร้อมติดตั้งประตูกั้นน้ำขนาดใหญ่ เป็นทางเลือกหนึ่งในการกั้นน้ำทะเลหนุน อย่างไรก็ตาม โครงการนี้ต้องใช้วงเงินลงทุนสูง มารตฐานวิศวกรรมขั้นสูง และระยะเวลาก่อสร้างไม่น้อยกว่า 20 ปี 

อีกทั้งยังเสี่ยงต่อการสร้างผลกระทบต่อระบบนิเวศการตกตะกอนบริเวณปากแม่น้ำ ในขณะเดียวกัน รัฐบาลได้อนุมัติโครงการระบายน้ำหลากชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย วงเงิน 1.65 แสนล้านบาท เพื่อขุดคลองผันน้ำขนาดใหญ่ที่สามารถตัดยอดน้ำหลากลงสู่อ่าวไทยได้ 430 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที 

ซึ่งช่วยลดปริมาณน้ำเหนือที่จะไหลเข้าสู่กรุงเทพมหานครได้ระดับหนึ่ง แต่ไม่สามารถแก้ปัญหาระดับน้ำทะเลหนุนสูงโดยตรงได้ในมิติของการผังเมืองและการบริหารจัดการโครงสร้างพื้นฐานเชิงนิเวศ การปรับเปลี่ยนเมืองตามโมเดลเมืองฟองน้ำ

 โดยการเพิ่มพื้นที่ซับน้ำ สวนสาธารณะรองรับน้ำขัง และวัสดุซึมน้ำให้ได้ร้อยละ 20 ของพื้นที่เมืองภายในปี พ.ศ. 2573 ถือเป็นทางออกในการชะลออุทกภัยจากฝนตกหนัก 

อย่างไรก็ดี ปัญหาสำคัญในปัจจุบันคือ ร่างผังเมืองรวมกรุงเทพมหานคร ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 4 มีแนวโน้มปรับลดพื้นที่รับน้ำและอนุรักษ์ชนบท (แก้มลิงธรรมชาติ) ฝั่งตะวันออกและตะวันตกลงเกือบร้อยละ 80 เพื่อรองรับการขยายตัวของภาคอสังหาริมทรัพย์ การลดพื้นที่พังน้ำธรรมชาติดังกล่าวจะเพิ่มความเสี่ยงให้อุโมงค์ระบายน้ำคอนกรีตไม่สามารถรองรับปริมาณน้ำฝนสุดขั้วได้หากการป้องกันเชิงโครงสร้างและการปรับผังเมืองไม่สามารถชะลอการสูงขึ้นของระดับน้ำทะเลได้

 ยุทธศาสตร์ทางรอดระยะยาวเกินกว่าปี พ.ศ. 2593 คือการปรับเปลี่ยนรูปแบบการตั้งถิ่นฐานอย่างสิ้นเชิง ซึ่งรวมถึงการย้ายศูนย์กลางการบริหารราชการและเศรษฐกิจขึ้นสู่พื้นที่สูงทางตอนเหนือ เช่น จังหวัดสระบุรี นครราชสีมา หรือเพชรบูรณ์ หรือการปรับเปลี่ยนโครงสร้างสถาปัตยกรรมของกรุงเทพมหานครให้กลายเป็นเมืองลอยน้ำ 

โดยใช้อาคารสะเทินน้ำสะเทินบกและการขนส่งทางน้ำเป็นหลัก ซึ่งต้องยอมรับการสูญเสียมูลค่าอสังหาริมทรัพย์และสิ่งก่อสร้างเดิมบนดินอย่างมหาศาลยุทธศาสตร์การรับมือความคุ้มค่าและศักยภาพข้อจำกัดและอุปสรรคสำคัญระยะเวลาดำเนินงานเขื่อนกั้นอ่าวไทย / เกาะเทียมสูงมาก (ป้องกันน้ำทะเลท่วม กทม. และปริมณฑลได้ทั้งหมด)งบประมาณสูงมาก ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศและประมงชายฝั่ง20 – 30 ปีคลองผันน้ำ ชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทยปานกลาง-สูง (บรรเทาน้ำเหนือหลากลง กทม. ฝั่งตะวันออก)ไม่สามารถป้องกันปัญหาระดับน้ำทะเลหนุนสูงตรงจากปากอ่าวไทยได้5 – 10 ปี (เริ่มงบประมาณปี 2570)ผังเมือง Sponge City & แก้มลิงปานกลาง (บรรเทาน้ำท่วมฉับพลันจากฝนตกหนักในเมือง)ขัดแย้งกับการขยายตัวของอสังหาริมทรัพย์ 

ที่ดินมีราคาสูงดำเนินการได้ทันที – 10 ปีการย้ายเมืองหลวง / เมืองลอยน้ำสูงสุดในระยะยาว (รอดพ้นจากการจมน้ำถาวรร้อยละ 100)สูญเสียมูลค่าสินทรัพย์เดิมใน กทม. มหาศาล สร้างผลกระทบทางสังคม30 – 50 ปีสรุปประเมินภาพรวมและข้อเสนอแนะเชิงนโยบายจากการสังเคราะห์ข้อมูลอุทกวิทยา ธรณีวิทยา 

และแบบจำลองสภาพภูมิอากาศ สามารถสรุปคำตอบของกรอบเวลาได้อย่างแน่ชัดว่า ประเทศไทยจะเริ่มต้นเผชิญวิกฤตการณ์น้ำท่วมกรุงเทพมหานครอย่างเรื้อรังตั้งแต่ปี พ.ศ. 2573 (ค.ศ. 2030) เป็นต้นไป 

โดยสภาวะการจมใต้ระดับน้ำทะเลอย่างถาวรจะเริ่มปรากฏชัดเจนในพื้นที่ชายฝั่งและที่ลุ่มต่ำชั้นในตั้งแต่ปี พ.ศ. 2593 (ค.ศ. 2050) หากไม่มีการลงทุนในโครงสร้างป้องกันระดับเมกะโปรเจกต์อย่างทันท่วงทีเพื่อป้องกันการสูญเสียกรุงเทพมหานครและพื้นที่เศรษฐกิจหลักของประเทศ 

ภาครัฐและหน่วยงานระดับนโยบายจำเป็นต้องเร่งขับเคลื่อนยุทธศาสตร์รับมือ 4 ประการอย่างเร่งด่วน ประการแรกคือการยกระดับภัยคุกคามจากการเพิ่มขึ้นของระดับน้ำทะเลให้เป็นวาระแห่งชาติตามกรอบ IPCC AR6 

โดยบูรณาการข้อมูลระดับความสูงภูมิประเทศและอุทกวิทยาจากทุกหน่วยงานให้เป็นเอกภาพ ประการที่สองคือการทบทวนร่างผังเมืองรวมกรุงเทพมหานครเพื่อสงวนพื้นที่รับน้ำธรรมชาติและบังคับใช้มาตรการเมืองฟองน้ำอย่างเคร่งครัด

 ประการที่สามคือการเร่งตัดสินใจเชิงนโยบายต่อการก่อสร้างโครงสร้างป้องกันชายฝั่งและการผันน้ำขนาดใหญ่ เช่น คลองผันน้ำชัยนาท-ป่าสัก-อ่าวไทย และการศึกษาเขื่อนกั้นอ่าวไทย และประการสุดท้ายคือการจัดทำแผนแม่บทการย้ายศูนย์กลางบริหารและโครงสร้างพื้นฐานสำคัญไปสู่พื้นที่สูงเพื่อรองรับฉากทัศน์ที่ไม่สามารถเลี่ยงได้ในอนาคต